Informacje dla ministrantówStruktura Mszy Świętej Postawy i gesty w Liturgii Funkcje w zgromadzeniu liturgicznym Kolory Szat Liturgicznych Szaty Liturgiczne Słownik liturgiczny Msza święta składa się z dwóch części: z Liturgii Słowa i Liturgii Eucharystycznej ściśle ze sobą połączonych, tworzących razem jeden akt kultu. Pozostałe obrzędy rozpoczynają i kończą liturgię mszalną. Poszczególne części Mszy Świętej obejmują różne elementy: modlitwy, czytania, pozdrowienia, aklamacje, obrzędy, znaki i procesje. W pewnych momentach Mszy zachowujemy święte milczenie. Wejście z towarzyszącym śpiewem Pozdrowienie wiernych Słowo wprowadzenia (dowolne) Akt pokutny Kyrie eleison (o ile nie zaszło w akcie pokutnym) Gloria in excelsis Deo Modlitwa Czytania biblijne Śpiewy między czytaniami Sekwencja Ewangelia Homilia Wyznanie wiary Modlitwa powszechna Postawy i gesty w liturgii mają swoją symbolikę. Samo ciało ludzkie ma swoją wymowę w liturgii. Wstęp do mszału zwraca uwagą na to, iż "jednakowa postawa ciała, którą powinni zachować wszyscy uczestnicy liturgii, jest znakiem wspólnoty i jedności zgromadzenia, wyraża bowiem, a zarazem wywiera wpływ na myśli i uczucia uczestników" (nr 20). Jak zewnętrzne zachowanie się człowieka wynika zawsze z wewnętrznego usposobienia, tak również w liturgii zewnętrzne wykonywanie pewnych gestów czy przyjmowanie postaw potrzebne jest dla obudzenia i rozwijania wewnętrznego kultu Boga. Ludzie praktykują pewne gesty dla głębszego i żywszego zajmowania się sprawami Bożymi Postawa stojąca Postawa stojąca jest wyrazem uszanowania. Wszędzie na widok osoby wyżej postawionej przybiera się postawę stojącą. Podczas liturgii postawa stojąca jest zewnętrznym znakiem głębokiego uszanowania dla Boga jako najwyższego Pana (Mt, 6,5; Mk 11,25; Łk 18,11; 22,46). Postawę stojącą przybierają także osoby pośredniczące między dwiema stronami. W szczególny sposób przysługuje ona liturgowi, jako pośrednikowi między społecznością wiernych a Bogiem. Stąd liturg stoi, gdy czyta słowo Boże i odmawia modlitwy. Stanie jest znakiem radości z odkupienia. Dlatego od czasów apostolskich w czasie sprawowania misteriów zbawienia, przybierano postawę stojącą, zwłaszcza w niedzielę (dzień zmartwychwstania) i w czasie wielkanocnym. W postawie stojącej Ojcowie Kościoła widzieli symbol świętej wolności dzieci Bożych. Uwolnione od grzechu i nie są już niewolnikami. Omawiana postawa stojąca oznacza też gotowość do działania w liturgii. Kiedy zachowujesz postawę stojącą? Od początku Mszy Świętej aż do oracji włącznie. Od wersetu "Alleluja" przed Ewangelią aż do zakończenia Ewangelii. Podczas wyznania wiary i modlitwy powszechnej. Podczas procesji z darami ofiarnymi. Od wezwania kapłana "Módlcie się, aby moją i waszą ofiarę...". Podczas prefacji aż do "Święty, Święty ..." włącznie. Po aklamacji "Oto wielka tajemnica wiary" aż do "Baranku Boży" włącznie. Podczas Modlitwy po Komunii św. oraz obrzędów zakończenia. Klęczenie Postawa klęcząca zarówno jako dłuższa postawa modlitewna, jak również chwilowy gest, w liturgii chrześcijańskiej oznaczała wielbienie Boga. Przykład modlitwy na klęczkach dał nam Chrystus Pan (Łk 22,41 ). W IV w, przyklękano przed świętymi przedmiotami, jak: kościół, próg kościelny, ołtarz, krzyż oraz przed osobami, jak biskup czy kapłan, na znak szacunku. W tym samym okresie postawa klęcząca nabrała również znaczenia pokutnego i błagalnego. Stała się znakiem człowieka skruszonego poczuciem winy oraz znakiem prośby człowieka szukającego opieki i pomocy. Od XI w. w związku z reakcją wiernych na herezję Berengariusza z Tours, przejawiającą się w rozwoju kultu Chrystusa obecnego w Eucharystii, klękanie znów stało się symbolem wielbienia Boga w pierwotnym znaczeniu. Dlatego klęczy się przy adoracji Najświętszego Sakramentu, przy modlitwie zanoszonej do Boga i podczas różnych nabożeństw, których głównym celem jest zawsze wielbienie Boga, niezależnie od ich charakteru. Przez uklęknięcie człowiek wyraża swoją małość wobec Boga. Gest ten jest znakiem pokornego wielbienia Bożego Majestatu. Dzisiaj klęczenie symbolizuje wielbienie Boga. Jest także znakiem usposobienia modlitewnego, pokutnego i błagalnego. Kiedy zachowujesz postawę klęczącą? podczas Modlitwy eucharystycznej, po śpiewie: "Święty..." na słowa: "Oto Baranek Boży ... Panie, nie jestem godzien..." Należy odróżnić postawę klęczącą od przyklęknięcia. Podczas przyklękania klęka się zawsze na prawe kolano i nie czyni się przy tym żadnych gestów, np. znaku krzyża. Kolanem należy wyraźnie dotknąć posadzki. Nie może to być tylko "dygnięcie". Klęka się zawsze twarzą do przedmiotu czci. Klękanie na dwa kolana jest wyrazem czci i hołdu wobec Pana Jezusa wystawionego do adoracji. Przyklękamy najpierw na prawe kolano, a potem dostawiamy do niego kolano lewej nogi. Wstajemy zaś najpierw lewą nogą. Nie klękamy na obydwa kolana równocześnie. Pokłon Pokłon bardzo często stosowany jest w liturgiach wschodnich. Uważa się go tam za zwyczajny znak głębokiego szacunku i uwielbienia. W liturgii rzymskiej natomiast pokłon jest znakiem zarówno głębokiego szacunku, jak również usposobienia pokutnego, szczególnie wtedy, gdy ma on związek z prośbą o oczyszczenie z grzechów (w sakramencie pokuty, przy spowiedzi powszechnej itp.). Skłon głowy lub ciała symbolizuje cześć i błaganie. W liturgii rzymskiej pokłon często zastępowany jest przyklęknięciem. Pokłonem pozdrawia się ołtarz, krzyż, innych liturgów, zwłaszcza celebransa, gdy na przykład diakon prosi go o błogosławieństwo i gdy je otrzymuje. Skłon głowy - skłaniam głowę, kiedy przynoszę coś kapłanowi, np. podczas przygotowania darów ofiarnych. Skłon głowy jest znakiem szacunku i uprzejmości. Skłon ciała - przy tym pokłonie zginam głęboko głowę i ramiona. To również jest znak czci i uwielbienia. Jeśli w jakimś kościele nie jest przechowywany Najświętszy Sakrament (nie ma "wiecznej lampki"), wtedy skłaniam ciało przed głównym ołtarzem albo przed krzyżem. Siedzenie Pozycja siedząca według starożytnego zwyczaju przysługiwała urzędnikom, nauczycielom i sędziom jako znak władzy i godności (Ps 106,32; Mt 19,28; Łk 4,20). Biskup zasiadał na swojej katedrze i z niej nauczał oraz przewodniczył liturgii. Podobnie czynił kapłan. Sprawując sakrament pokuty kapłan zajmuje pozycję siedzącą na znak powagi urzędu sędziowskiego. Władzę sędziowską kapłan wykonuje w imieniu i w obecności Chrystusa. Wierni w kościele nie zawsze siedzieli. Przez całe wieki w kościołach nie było ławek. W średniowieczu podczas długich nabożeństw wierni wspierali się na laskach różnego kształtu. Miejsca siedzące przewidziane były tylko dla duchowieństwa (stalle). Siedzenia dla wiernych wprowadzili dopiero protestanci w swoich kościołach. Za ich przykładem poszli katolicy najpierw w krajach, w których było dużo protestantów, a później w całym Kościele powszechnym. Do ławek kościelnych katolicy dodali klęczniki. Instrukcja Stolicy Apostolskiej z 1964 r. pisze: "Wiernym należy wyznaczyć miejsca ze specjalną troską, aby oni i wzrokowo i duchowo mogli należycie brać udział w świętych czynnościach. Wypada, aby według zwyczaju postawić do ich użytku ławki lub krzesła" (nr 98). Siedzenie jest także postawę słuchającego ucznia. Jest znakiem skupienia, przyjmowania i rozważania słowa Bożego (Łk 2,46; 10,39; 1 Kor 14,30; Dz 20,9). W którym momencie siedzisz w czasie liturgii? podczas czytań mszalnych( z wyjątkiem Ewangelii), psalmu responsoryjnego i kazania (homilii) oraz ciszy po kazaniu podczas przygotowania darów ofiarnych z wyjątkiem tych ministrantów, którzy podają ampułki) podczas rozdawania Komunii św. (z wyjątkiem tych, którzy podają patenę) i chwili ciszy po Komunii św. w czasie ogłoszeń parafialnych Leżenie krzyżem Leżenie krzyżem czyli rzucenie się twarzą na ziemię, zwane także prostracją znane było już w Starym Testamencie (Rdz 17,3; Joz 5,15) i jest znakiem najgłębszej adoracji oraz pokuty. Jest to jeszcze większe uniżenie siebie wobec Majestatu Bożego aniżeli uklęknięcie. Leżenie krzyżem symbolizuje najgłębsze poniżenie siebie i najusilniejszą modlitwę. Lepiej niż słowa wyraża ono całkowite oddanie się Bogu i poczucie własnej słabości. W starożytności chrześcijańskiej praktykowane było jako uzewnętrznianie prywatnej pobożności. Do dnia dzisiejszego praktykę taką spotkać można szczególnie w miejscach świętych, w sanktuariach. Do liturgii rzymskiej padanie na twarz weszło prawdopodobnie pod wpływem ceremoniału bizantyńskiego. Obecnie celebrans kładzie się krzyżem przed ołtarzem na początku ceremonii Wielkiego Piątku. Podobnie osoby, które otrzymują święcenia padają na twarz i leżą krzyżem podczas śpiewania Litanii do Wszystkich Świętych. Podnoszenie oczu Podnoszenie oczu zawsze rozumiano jako znak zewnętrzny kierowania duszy do Boga. Modlący się człowiek spontanicznie kierował swój wzrok w górę wraz z myślami (Ps 122; Ps 123; Łk 16,23; J 11,41). Chrześcijanie hołdowali temu zwyczajowi tak dalece, że poganie wyśmiewali ich z tego powodu, jak podaję Tertulian i św. Cyprian. Stare liturgie pozostawiały wiernym zupełną dowolność pod tym względem. Dokładniejsze przepisy dotyczące podnoszenia oczu podał dopiero Rytuał Rzymski w 1614 roku. Wymagał na przykład podnoszenia oczu podczas przygotowania darów ofiarnych czy przed konsekrację. Praktyka podnoszenia oczu miała ułatwić uprzytomnienie sobie obecności Bożej i osiągnięcie większej serdeczności w modlitwie. Posoborowa odnowa liturgiczna wymaga, aby oczy były zwrócone na ołtarz, na obrzędy, na lektora, na głoszącego słowo Boże, w celu łatwiejszego zachowania zgodności między myślami, słowami i czynnościami liturgicznymi. Kapłan obecnie podnosi oczy w Kanonie Rzymskim przed przeistoczeniem. Pocałunek pokoju Gdy chrześcijaństwo się rodziło, to w kulturze śródziemnomorskiej pocałunek był, między innymi, znakiem pozdrowienia i czci. Znak ten wprowadzono do liturgii chrześcijańskiej jako symbol nadprzyrodzonej miłości, braterstwa, pokoju i wzajemnej zgody. Przez chrzest bowiem człowiek wchodzi w braterstwo chrześcijańskie, w którym miłość jest podstawową zasadą. Dlatego we Mszy św. pocałunek był gestem przygotowawczym do Komunii świętej. Jedność z braćmi jest jednością Ciała Mistycznego Jezusa Chrystusa, którą to jedność koronuje Komunia święta. W czasach karolińskich celebrans brał pocałunek pokoju z ołtarza i przekazywał go jednemu z wyższych w hierarchii. Ten przekazywał go dalej i tak łańcuchowo pocałunek ten objął wszystkich obecnych. Później pocałunek pokoju zaczął się zacieśniać do samych tylko duchownych. Późniejsze średniowiecze usiłowało rozszerzyć znów jego zasięg przez wprowadzenie pacyfikału. Był nim zwykle relikwiarz lub krzyż. Pacyfikał ucałowany przez celebransa, ministrant podawał do ucałowania kolejno wszystkim obecnym. Zwyczaj ten przetrwał najdłużej we Mszach za nowożeńców i we Mszach konwentualnych, bo do naszych czasów. W liturgii chrześcijańskiej od starożytności całuje się ołtarz jako znak hołdu dla Chrystusa i Jego Ofiary krzyżowej. Znakiem czci dla Chrystusa jest również ucałowanie księgi Ewangelii. Ponadto z ucałowaniem ołtarza, relikwii Świętych Pańskich i świętych obrazów słynących łaskami wiązano motyw przenoszenia siły z tych świętych przedmiotów na człowieka całującego je. Szczególne znaczenie pod tym względem miało całowanie relikwii Świętych Pańskich. Całowanie pierścienia biskupa i ręki kapłana przyjęło się w liturgii w IX w. i oznaczało cześć dla nich jako reprezentantów Boga. Znakiem największej pokory i czci jest całowanie nóg w liturgii Wielkiego Czwartku. Również we Wielki Piątek miała miejsce adoracja krzyża przez ucałowanie go w miejscach ran Chrystusa przez wszystkich obecnych w głębokim hołdzie wdzięczności. Dzisiaj nie koniecznie trzeba krzyż całować. Wystarczy przyklęknięcie czy ukłon pełen czci dla Chrystusa ukrzyżowanego. Obecnie pocałunek pokoju ma miejsce w czasie święceń diakonatu, prezbiteratu i sakry biskupiej. Znak pokoju Znak pokoju to zewnętrzny wyraz zgody z bliźnim. W odnowionej liturgii pocałunek pokoju zastępuje znak pokoju. Wybór tego znaku Stolica Apostolska pozostawiła terytorialnej władzy kościelnej. W Polsce Episkopat wybrał jako znak pokoju ukłon w kierunku najbliższych osób, nie wypowiadając przy tym żadnych słów. Wstęp do mszału Pawła VI mówi: wierni "wyrażają wzajemnie miłość, zanim będą uczestniczyć w jednym chlebie" (nr 56). Nałożenie rąk Ręka jest organem o szczególnej wymowie znaczeniowej. Spośród gestów wykonywanych rękami, najbardziej wymownym jest gest nałożenia rąk. W liturgii obrzęd ten należy do najstarszych. Sięga on czasów Chrystusa Pana, który wielokrotnie nakładał ręce na dzieci lub na chorych (Mk 7,33; 10,16; Łk 4,40; Dz 6,6; 2 Tm 1,6). Znaczenie nałożenia rąk zależy od obrzędu, w którym się je stosuje. Nakłada się ręce przy udzielaniu błogosławieństwa, w którym oznacza ono łaskawość Boga w Trójcy Jedynego, który jest źródłem wszelkiej świętości. W obrzędzie sakramentu bierzmowania, nałożenie ręki z równoczesnym namaszczeniem olejem krzyżma oznacza, że Duch Święty udziela się bierzmowanemu jako Dar. W obrzędzie sakramentu święceń nałożenie rąk oznacza przekazanie władzy kapłańskiej. Ponieważ Chrystus często kładł ręce na chorych, których uzdrawiał, dlatego gest ten wszedł do obrzędu namaszczenia chorych. W każdym z wyżej wymienionych obrzędów znaczenie nałożenia rąk wyjaśnia tekst modlitwy towarzyszącej, zwanej formą sakramentu. Opętanych uważano za chorych, dlatego przy odmawianiu nad nimi egzorcyzmów, kładziono na nich ręce. Stąd też przy obrzędzie chrztu modlitwa z egzorcyzmem połączona jest z nałożeniem ręki. Nałożenie to jest znakiem ochrony ochrzczonego przed atakami szatana, który jest symbolem wszelkiego zła. Oznacza także zadanie rozwijania otrzymanego daru życia Bożego, czyli łaski uświęcającej. We Mszy św. wyciąga się ręce nad darami ofiarnymi podczas modlitwy kierowanej do Ducha Świętego, aby dary te stały się Ciałem i Krwią Jezusa Chrystusa. Gdy na końcu Mszy św. celebrans udziela błogosławieństwa w formie uroczystej, wyciąga ręce nad wiernymi, wypowiadając słowa błogosławieństwa. Rozłożenie rąk Rozłożenie rąk i wzniesienie ich nieco w górę tak, jak kapłan trzyma je podczas odmawiania modlitw mszalnych, to najstarsza forma postawy modlitewnej, przekazanej przez liturgię. Gest ten oznacza, że adresatem modlitwy jest Pan Bóg. Symbolizuje człowieka, który z całą ufnością zwraca się do Boga i oczekuje od Niego pomocy. Chrześcijanie starożytni w tej postawie upatrywali również podobieństwo do Zbawiciela modlącego się na krzyżu. Tertulian tak o tym pisał: "My nie tylko podnosimy ręce, lecz także rozkładamy, wzorując się na cierpieniach Pana Jezusa i wyznajemy Go w modlitwie". Dlatego też malowidła katakumbowe przedstawiają liczne postacie w tej postawie modlitewnej (orantes). Postawa ta w starożytności chrześcijańskiej praktykowana była powszechnie. Obecnie w liturgii kapłan z rozłożonymi rękami recytuje lub śpiewa te modlitwy mszalne, które pochodzą czasów przed karolińskich. Są to: kolekta, modlitwa nad darami, Modlitwa Eucharystyczna, Modlitwa Pańska i modlitwa po Komunii. Do wiernych kapłan zwraca rozłożone ręce gdy ich pozdrawia, uświadamiając im obecność Pana i gdy wzywa ich do modlitwy o przyjęcie przez Boga darów ofiarnych. Złożenie rąk Od XIII w. zaczął się rozpowszechniać nowy zwyczaj składania rąk z wyprostowanymi palcami. Zwyczaj ten praktykowany był tak w liturgii, jak i poza liturgię. Ten sposób składania rąk wywodzi się z frankońskiej formy składania hołdu zwierzchnikowi. Wasal ze złożonymi rękami występował przed swoim suwerenem, otrzymując od niego zewnętrzny znak inwestytury. Obrzęd ten wszedł do święceń kapłańskich, gdzie nowo wyświęcony kapłan swoje złożone ręce wkłada w ręce biskupa, przyrzekając mu i jego następcom posłuszeństwo i szacunek. W liturgii Mszy ćw. np. kapłan trzyma ręce złożone podczas procesji do ołtarza, podczas aktu pokutnego, Chwała na wysokości Bogu, wyznania wiary. Wierni składają w ten sposób ręce przy modlitwie, tak podczas liturgii, jak i poza nią. Składanie rąk przy modlitwie symbolizuje wzniesienie duszy do Boga i oddanie Mu się z wiarą. Jest znakiem poddania się Jego woli, jako najwyższemu Panu. Złożenie rąk ze splecionymi palcami według Pliniusza i Owidiusza miało w starożytności znaczenie magiczne: miało chronić przed demonami i siłami tajemnymi. W czasach starochrześcijańskich tylko w pojedynczych wypadkach pojawiał się jako gest modlitewny i to przy modlitwie prywatnej, rzadziej w liturgii. Składanie skrzyżowanych rąk na piersiach, w liturgii występowało wyjątkowo (np. Suscipe w liturgii benedyktyńskiej). Sposób ten praktykowany jest czasem prywatnie jako postawa ułatwiająca skupienie modlitewne. Gdy jako ministrant nie niesiesz żadnego przedmiotu, albo gdy nie masz w ręku modlitewnika - śpiewnika, wtedy złóż swoje ręce. Ręce powinny być zawsze złożone na wysokości piersi i stale skierowane ku górze. Kiedy łączymy nasze ręce razem i składamy je do modlitwy, wtedy znaczy to: my gromadzimy się, zwracamy się do Boga, oddajemy Mu siebie samych! Funkcje w Zgromadzeniu liturgicznymAkolita Akolita jest osobą odpowiedzialną za dary przynoszone do ołtarza, świece, a także za księgi liturgiczne. Dokonuje puryfikacji, czyli "oczyszczenia" kielicha po Komunii. Akolita jest w szczególnych przypadkach upoważniony do rozdawania Komunii św. wiernym (np. gdy jest duża liczba wiernych). Po Komunii św. akolita pomaga kapłanowi lub diakonowi w puryfikowaniu i porządkowaniu naczyń liturgicznych. Można mu zlecić wystawienie Najświętszego Sakramentu do publicznej adoracji, a następnie schowanie, jednak bez udzielania ludowi błogosławieństwa. Dobrze, by akolita wyróżniał się noszoną komżą na czarnej sutannie. Akolita to alumn seminarium duchownego lub zakonnego, który po kilku latach formacji otrzymuje tzw. akolita. Jest to posługa czasowa i w razie opuszczenia przez niego seminarium lub zakonu nie może on rozdawać Eucharystii. Biskup ordynariusz Jest to najwyższy urzędem duchowny w diecezji (metropolii). Powoływany zostaje przez biskupa Rzymu do przewodzenia Kościołowi w wydzielonej jednostce terytorialnej, zwanej diecezją (w przypadku biskupa metropolity) lub archidiecezją (w przypadku arcybiskupa metropolity). Jest to osoba odpowiedzialna za losy i rozwój Kościoła, "czystość" liturgii i poszczególne duszpasterstwa. Udziela świeceń kapłańskich i przewodniczy centralnym uroczystościom kościelnym. Kościół biskupa Ordynariusza określa się mianem Katedry - Matki wszystkich kościołów w diecezji. (Katedra - od podwyższenia w prezbiterium; miejsca, skąd biskup sprawuje Eucharystię). Oznaką władzy ordynariusza jest paliusz (biała szarfa z sześcioma krzyżami, wykonana z czystej wełny). Biskup sufragan (pomocniczy) Jest to kapłan, który po otrzymanych z rąk papieża świeceniach biskupich zostaje oddany do dyspozycji Biskupa Ordynariusza. Wyręcza on swojego przełożonego w niektórych obowiązkach, pomaga w ich realizacji, nieraz zastępuje. Biskupi udzielają święceń kapłańskich (w naszej archidiecezji dokonuje tego ks. abp) oraz są szafarzami sakramentu bierzmowania, choć tą posługę mogą spełniać także prezbiterzy. Oznaką władzy każdego biskupa są: pastorał, mitra, (piuska), pektorał (krzyż) oraz pierścień. Celebrans Nie jest to żaden tytuł, lecz funkcja głównego sprawującego obrzędy liturgiczne. Jeśli obok celebransa znajdują się inni prezbiterzy, to nazywa się ich koncelebransami. Zwykle celebransem jest biskup lub kapłan. Niektórym określonym czynnościom liturgicznie może przewodniczyć diakon (np. obrzędy chrztu, pogrzebu, nabożeństwo eucharystyczne z błogosławieństwem). W pewnych wypadkach określonych przez prawo kościelne, przewodniczyć może osoba świecka (np. chrzest nie uroczysty w wypadku naglącym, rozdzielanie Komunii św. w nadzwyczajnych przypadkach za pozwoleniem biskupa, przewodniczenie niektórym nabożeństwom). Dzięki władzy otrzymanej w chwili święceń, działa on w liturgii w zastępstwie Chrystusa - in persona Christi (KL 33; KK 10,28). Papież Jan Paweł II w liście o Tajemnicy i kulcie Eucharystii, z 1980 r. napisał: "Kapłan sprawuje Najświętszą Ofiarę in persona Christi - to znaczy więcej niż w imieniu czy w zastępstwie Chrystusa. In persona, to znaczy: w swoistym sakramentalnym utożsamieniu się z Prawdziwym i Wiecznym Kapłanem". Każda Msza św. jest więc apostolskim wypełnianiem polecenia Chrystusa skierowanego we Wieczerniku do uczniów: "To czyńcie na moją pamiątkę" (Łk 22,19; 1 Kor 11,24-25). Celebrans jako kapłan jest rzecznikiem zgromadzenia liturgicznego u Boga. Ofiarę Eucharystyczną sprawuje on i odmawia modlitwy w imieniu swoim i wszystkich obecnych oraz całego ludu świętego, kierując, je do Ojca niebieskiego przez Chrystusa, w Duchu Świętym. Ceremoniarz Ceremoniarz jest to nowa funkcja, która ustanowił Sobór Watykański II. Zadaniem ceremoniarza jest ukazywanie i jednoczenie ducha celebracji i jej uczestników, aby wszyscy stali się z koncelebransami. Ceremoniarz jest w pewnym sensie "reżyserem" celebracji i dlatego powinien znać główne jej punkty, oraz powinien mądrze harmonizować w jedność modlitewną przewodniczenie i posługi, chór i zgromadzenie, słowa i gesty, śpiew i milczenie, aby stały się znakami przywołującymi i komunikującymi to, co jest Boże. Jego działania, wyrażające się w przygotowaniu i prowadzeniu czynności liturgicznych, winny być jasne i dokładne, ale również cierpliwe i pokorne. Nie mogą być one dominujące i przeszkadzające albo utrudniające przejście od znaków do znaczenia. Podczas celebracji ceremoniarz powinien być obecny, ale prawie niewidoczny, aktywny tylko w razie absolutnej konieczności. Ceremoniarz jest zatem bezpośrednio odpowiedzialny za przebieg liturgii, nadzoruje i koordynuje poszczególne funkcje (choć sam niekoniecznie musi je wykonywać). Można go przyrównać do suflera w teatrze, który podpowiada nieraz aktorom, jak, gdzie i kiedy mają "zagrać". Funkcje tą może sprawować animator liturgiczny. Diakon Diakon jest to osoba duchowna, która po ukończeniu seminarium duchownego otrzymała święcenia diakonatu. Diakon jest w szczególności przeznaczony do służby dla zgromadzenia liturgicznego. Pomaga celebransowi w sprawowaniu Mszy św. lub nabożeństwa: może czytać Ewangelię, głosić homilię, rozdawać komunię. Sobór Watykański II, obok istniejącej pozycji diakona czasowego (przygotowującego się do kapłaństwa), przywrócił funkcję diakona stałego. Mogą nim być zarówno mężczyźni żonaci jak i pozostający w celibacie. Strojem diakona jest dalmatyka, którą zakłada na albę przepasaną cingulum. Kantor Funkcja ta jest związana z wykonywaniem, intonowaniem i kierowaniem śpiewu podczas liturgii (poza psalmem responsoryjnym). Kantor może śpiewać partie solowe, a także ćwiczyć śpiew z wiernymi przed obrzędami. Komentator Jest to ktoś wyznaczony przed liturgią, kto wyjaśnia lub wyprzedza w niej jakiś obrzęd stosownym komentarzem, by przybliżyć jego znaczenie i symbolikę wiernym. Osoba ta może także wypowiadać intencje modlitwy wiernych. Komentarza wg przepisów nie powinno wykonywać się z ambony. Kościelny (zakrystian) Na osobie tej (zazwyczaj świeckiej) spoczywa wiele różnorodnych obowiązków. Jest ona w szczególności odpowiedzialna za przygotowanie paramentów liturgicznych, bielizny liturgicznej i szat, ustawienia ksiąg, nagłośnienia, a nawet czyszczenia naczyń liturgicznych. Zwyczajowo otwiera i zamyka świątynię oraz pilnuje w niej porządku. Patronem kościelnych jest św. Józef. Lektor Lektor wykonuje lekcje, czyli czytania podczas Mszy świętej, za wyjątkiem Ewangelii (od IV w.) Może także w procesji nieść lekcjonarz i ewangeliarz, wykonywać modlitwę wiernych. Lektor posiada swoją własną funkcję liturgiczną i wykonuje ją, chociażby obecni byli duchowni wyższych stopni. Może on podawać także intencje modlitwy powszechnej. Gdy nie ma psalmisty, wówczas lektor może wykonać śpiew między czytaniami. Na urząd lektora należy powoływać osoby nadające się do tej funkcji. Szczególnie chodzi o dobrą wymowę. Lektor ma kochać Pismo św., poznawać je i chętnie czytać. Strojem lektora jest alba przepasana cingulum. Ministrant Od łac. "ministrare" - służyć, zazwyczaj młoda osoba świecka, która po stosownym ustanowieniu może uczestniczyć bliżej świętych obrzędów, tym samym reprezentując wiernych wokół ołtarza. Spośród ministrantów wyróżnia się wiele funkcji: ministrant Słowa Bożego, Światła, Ołtarza itp. Strój ministrant stanowią: komża, sutanka i kołnierz (w kolorach danego okresu lit.), lub alba. Głównym patronem ministrantów jest św. Tarsycjusz (lub Tarcycjusz). Poszczególne funkcje (stopnie) ministrantów: Ministrant kadzidła Ministrant Światła Ministrant Ołtarza Ministrant księgi Ministranci mitry i pastorału Funkcje te są Wam doskonale znane. Prezbiter Prezbiter to prawidłowe określenie kapłana (księdza). Jest to osoba duchowna, która winna wyróżniać się odpowiednim strojem (sutanna, koloratka). Zostały jej udzielone święcenia prezbiteratu, po ówczesnym przyjęciu świeceń diakonatu. Prezbiter może samodzielnie sprawować całą Eucharystię, udzielać sakramentu pokuty i pojednania, chrzcić. Kapłana Kościoła Rzymskiego obowiązuje celibat. Liturgicznym strojem prezbitera, obok humerału, alby i cingulum, są stuła i ornat, które są symbolami posługi kapłańskiej. Psałterzysta Jest to osoba wykonująca na danej Mszy św. psalm responsoryjny pomiędzy czytaniami (lub przed Ewangelią - w niedzielę). Wymaga się, aby przekaz treści Słowa Bożego, zawartego w psalmie był jasny, zrozumiały i komunikatywny dla słuchających go wiernych. Przed Mszą św. należy przećwiczyć parokrotnie tekst i melodię wykonania psalmu. Psałterzysta może wykonywać funkcję kantora. Strojem psałterzysty jest alba przepasana cingulum. Szafarz nadzwyczajny Decyzją Soboru Watykańskiego II ustanowiono funkcję szafarza nadzwyczajnego sakramentów. Dotyczy ona osób świeckich, by mając głębszy dostęp do tajemnic liturgii, mogły swym przykładem świadczyć o wierze w swoich środowiskach. Jest to też "udostępnienie" szerszego uczestnictwa świeckich w kulcie sprawowanym przez osoby duchowne. Funkcja szafarza nadzwyczajnego odnosi się w sposób szczególny do osób upoważnionych do rozdawania komunii w czasie Eucharystii. Wierni Wierni (Lud) na mocy chrztu mają prawo do wykonywania swojej funkcji w liturgii. Była ona jednak w ciągu wieków ograniczana. Sobór Watykański II pragnie tę funkcję przywrócić wiernym, dlatego postanowił: "Celem wzmożenia czynnego uczestnictwa należy pobudzić wiernych do wykonywania aklamacji, odpowiedzi, psalmów, antyfon i pieśni, jak również czynności czy gestów oraz przybierania właściwej postawy ciała" (KL 30). We Wstępie do mszału czytamy: "Podczas odprawiania Mszy wierni tworzą społeczność świętą, lud nabyty przez Boga i królewskie kapłaństwo, aby dziękować Bogu, składać w ofierze niepokalaną Hostię nie tylko przez ręce kapłana, ale razem z nim, i uczyć się składać samych siebie w ofierze. Niech się tedy starają okazać to przez głęboką pobożność i miłość względem braci, którzy uczestniczą w tej samej akcji liturgicznej. Niech się też wystrzegają wszelkiego indywidualizmu i wyróżniania się, pamiętając o tym, że mają wspólnego Ojca w niebie i że wobec tego wszyscy są braćmi. Niech więc tworzą jedno ciało (...) szczególnie kiedy wspólnie składają ofiarę i wspólnie przystępują do Stołu Pańskiego. Jedność tę dobrze ukazuje wspólne zachowanie tych samych gestów i tej samej postawy ciała. Niech zatem wierni z radością służą ludowi Bożemu (...)." Zgromadzenie liturgiczne nie powinno być spłaszczone i zagubione, nie powinno być tłumem nieznanych sobie osób, które asystują jakiemuś rytuałowi, każda na własny użytek. W zgromadzeniu liturgicznym nikt nie zasiada jako widz, każdy spełnia jakąś czynność. Jest zatem niezwykle ważne, aby wiedzieć, jakie każdy ma kompetencje. Niech nikt nie będzie widzem, "ponieważ odprawianie Mszy ma z natury charakter społeczny, dlatego wielka siła oddziaływania tkwi w dialogach między celebransem a zgromadzeniem wiernych oraz w aklamacjach; są one bowiem nie tylko zewnętrznymi znakami odprawiania, lecz także tworzą i podtrzymują łączność między kapłanem i ludem" (OWMR 14). Kolory Szat Liturgicznych na cały okres kościelny W liturgii Kościoła wprowadzenie różnych kolorów opierało się na ich wymowie symbolicznej, powszechnie znanej i przyjmowanej. Pierwsze ślady reguł liturgicznych odnoszących się do kolorów, pochodzą z IX wieku. W XII w. w Rzymie ustalił się pewien zestaw kolorów liturgicznych. Na początku XIII w. zestaw ten opisał papież Innocenty III (+ 1216). Od tego czasu nie było większych zmian w doborze kolorów liturgicznych. W najnowszym, obecnie używanym mszale Pawła VI czytamy: "Co do koloru szat liturgicznych należy zachować tradycję" (nr 308). Biały Kolor biały symbolizuje czystość, niewinność, radość i światło oraz nastrój świąteczny. Szat liturgicznych koloru białego używa się: - w Oficjach i Mszach Okresu Wielkanocnego i Narodzenia Pańskiego, - w święta i wspomnienia Chrystusa Pana z wyjątkiem tych, które dotyczą Jego Męki, - w święta i wspomnienia Najświętszej Maryi Panny, - Świętych Aniołów, - Świętych - którzy nie byli męczennikami, - w uroczystość Wszystkich Świętych (l listopada), - św. Jana Chrzciciela (24 czerwca), - w święta św. Jana Ewangelisty (27 grudnia), - Katedry św. Piotra (22 lutego) - i Nawrócenia św. Pawła (25 stycznia). Kolor biały może zastępować wszystkie inne kolory. Czerwony Kolor czerwony jest znakiem walki i krwi, męczeństwa, jak również ognistych języków, w postaci których Duch Świętych zstąpił na apostołów w Wieczerniku. Szat liturgicznych koloru czerwonego używa się w niedzielę Męki Pańskiej (Palmową), w Wielki Piątek, w niedzielę Zesłania Ducha Świętego, w Mszach ku czci Męki Pańskiej, w główne święta Apostołów i Ewangelistów oraz dni Świętych Męczenników. Zielony Kolor zielony symbolizuje nadzieję, młodość, sprawiedliwość oraz odrodzenie. Szat liturgicznych koloru zielonego używa się w niedziele i dni powszednie Okresu Zwykłego. Fioletowy Kolor fioletowy wskazuje na oczekiwanie na spotkanie z Jezusem i na ducha pokuty. Symbolizuje również żałobę oraz godność (np. strój biskupa czy prałata). Używany jest podczas Adwentu, w Wielkim Poście i w liturgii za zmarłych. Można używać go zamiast czarnego. Czarny Kolor czarny oznacza żałobę i pokutę. Może być używany we wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych (2 listopada) i podczas Mszy pogrzebowych dorosłych. Różowy Kolor różowy podkreśla radość z bliskości Pana i przerwę w dyscyplinie pokutnej. Używany jedynie w trzecią niedziele Adwentu (niedziela Gaudete) i czwartą niedziele Wielkiego Postu (niedziela Laetare). Złoty Kolor złoty jest używany wymiennie - zastępuje wszystkie inne kolory liturgiczne, poza fioletowym i czarnym. Ponadto stosowany jest w czasie najważniejszych, uroczystych celebracji. Kolor złoty symbolizuje bowiem bogactwo i honor. Szaty Liturgiczne Szaty liturgiczne, zwane także paramentami (od paramenta - szaty ozdobne) początkowo nie różniły się od odzieży świeckiej używanej od święta. Różnice wyłaniają się począwszy od VII-IX wieku. W zgromadzeniu liturgicznym rozmaitość szat jest znakiem zewnętrznym różnych funkcji wynikających z różnych stopni święceń i posług liturgicznych. Średniowieczna symbolika szukała związków szat liturgicznych z osobą Jezusa Chrystusa, bądź też z Mszą Świętą. Od XI w. do modlitw odmawianych przy wkładaniu szat liturgicznych weszła symbolika o charakterze moralnym. W szatach tych symbolika widzi cnoty, jakimi odznaczać się mają ci, którzy je noszą. Humerał Humerał wywodzi się ze starożytnej chusty noszonej na ramionach i szyi przez ludzi należących do wyższych warstw społecznych. Częścią szat liturgicznych stał się dopiero w IX w. we Frankonii. Dzisiaj przedstawia się on jako niewielka chustka z lnu lub innej tkaniny szlachetnej, naturalnej lub syntetycznej, odpowiadającej powadze i świętości liturgii (KL 128). Symbolika w humerale widziała najpierw chustę, którą Chrystusowi zawiązano oczy, gdy się z Niego naigrawano. Symbolika zaś zawarta w modlitwie przeznaczonej do odmawiania przy jego wkładaniu, widziała w nim "hełm zbawienia" (Ef 6,17; l Tes 5,8). Kapłan wkładał humerał najpierw na głowę, a potem dopiero owijał nim szyję. Hełm zbawienia miał strzec kapłana przed złymi myślami tak w czasie liturgii, jak i poza liturgią, a także przed złymi słowami wydobywanymi z gardła, owijanego humerałem. Alba Alba jest długą, białą szatą, sięgającą do kostek, z długimi rękawami. Taka ukształtowała się we wszystkich obrządkach ze starożytnej tuniki, noszonej tak przez mężczyzn jak i przez kobiety. W krajach gorących do dnia dzisiejszego nosi się podobną szatę. Tradycyjnie sporządzano ją ze lnu. Obecnie używa się także innych, białych tkanin. Nazwa "alba" wywodzi się właśnie z jej białego koloru. Alba jest symbolem czystości duszy będącej w stanie laski uświęcającej, zdobytej przez krew Baranka (Ap 7,14), której nagrodą będzie uwielbienie w niebie. Modlitwa przeznaczona do odmawiania przy jej ubieraniu mówi: "Wybiel mnie, Panie, i oczyść serce moje, ażebym we krwi Baranka wybielony, mógł zasłużyć sobie na radość wieczną". Symbolika średniowieczna w albie widziała również białą szatę, w której Herod na pośmiewisko kazał ubrać Chrystusa. Komża Komża jest skróconą alba o szerokich rękawach. Najpierw używano jej w chórze, czyli podczas liturgii godzin, a od XIV w. także do tych wszystkich liturgicznych, dla których alba nie była wyraźnie przypisana. Symbolika komży jest taka sama co alby, a więc oznacza czystość duszy. Pasek (cingulum) Pasek, z łacińska zwany także cingulum, jest jakby sznurem z frędzlami na obu końcach, którym przepasuje się albę, gdy jest za szeroka i za długa, by dobrze leżała na liturgii. Pasek symbolizuje wstrzemięźliwość i panowanie nad pożądliwościami cielesnymi. Jest także znakiem pracy w służbie Bożej. Modlitwa przy zakładaniu paska mówi: "Przepasz mnie, Panie, sznurem czystości i zgaś w sercu moim ogień wszelkiej pożądliwości, abym we wstrzemięźliwości i czystości serca mógł Ci coraz lepiej służyć". Pasek miał również symbolizować ręcznik, którym przepasał się Chrystus gdy obmywał apostołom nogi. Widziano w nim również sznury, którymi Chrystusa przywiązano do słupa przy biczowaniu. Stuła Stuła jest długą, szeroką wstęgą, lekko rozszerzoną na końcach, uszytą z tej samej tkaniny, co ornat. Biskup i kapłan noszę stułę zawieszoną na szyi i zwisającą swobodnie z przodu. Diakon natomiast zakłada stułę na kształt szarfy z lewego ramienia, ukośnie do prawego boku i tam ją spina. Stuła wywodzi się z insygniów urzędników państwowych, noszoną przez nich w starożytności. Była oznakę ich urzędu i godności. W liturgii stuła również symbolizuje władzę i godność urzędu kapłańskiego. Symbolizuje ona takie godność chrześcijańską, szatę godową wszystkich powołanych do nieśmiertelnego królowania z Panem Bogiem w niebie. Modlitwa jaką odmawiano przy wkładaniu stuły, tak o tym mówi: "Zwróć mi, o Panie, stułę nieśmiertelności, która straciłem przez grzech pierwszych rodziców moich, a chociaż nie jestem godny zbliżyć się do Twoich świętych tajemnic, niechaj dostąpię jednak radości wiecznej". Ornat Ornat powstał z wierzchniej szaty rzymskiej, która była rodzajem płaszcza bez rękawów, z jednym tylko małym otworem na głowę. Ornatu używano przy wszystkich czynnościach kapłańskich. Od XIII w. zaczęto go obcinać z boków, by nie krępował ruchów rąk, aż w XVII w. pozostały już, tylko dwa płaty materiału, z przodu i z tyłu. Równocześnie ornat przyozdabiano coraz bardziej bogatymi haftami. Na plecach kapłana zwykle haftowano znak krzyża, symbol Ofiary krzyżowej Chrystusa i równocześnie symbol ciężaru służby Bożej. Obecnie wraca się do ornatu obszernego, odznaczającego się szlachetną prostotą i estetycznym wyglądem. Ponieważ ornat ubiera się na wszystkie inne szaty, dlatego w obrzędach święceń uchodził zawsze za symbol miłości pokrywającej grzechy (1 P 4,8). Ornat spoczywający na plecach na kształt przytłaczającego ciężaru, modlitwa przeznaczona do odmawiania przy jego wkładaniu nazwała słodkim jarzmem Pańskim (Mt 11,30). Modlitwa ta brzmi: "Panie, który powiedziałeś: jarzmo moje jest słodkie, a brzemię moje lekkie, daj, ażebym mógł je tak dźwigać, by zasłużyć na łaskę Twoją". Dalmatyka Dalmatyka jest szatą własną diakona. Wkłada on ją na albę i stułę. Pierwotnie dalmatyka była strojem Świeckim. Za jej ojczyznę uchodzi Dalmacja, od której wzięła nazwę. Od IV w, nosili ją papież i diakoni rzymscy. Strojem liturgicznym diakona dalmatyka stała się w IX wieku. Była to szata długa i szeroka, nie przepasana, o krótkich i szerokich rękawach. Z czasem uległa skróceniu, a dla łatwiejszego jej ubierania przecięto ją z obydwu boków, łącznie z rękawami. Zawsze była koloru białego z czerwonymi, pionowymi pasami, biegnącymi od ramion do dołu, z przodu i z tyłu. Od XIII w. kolor jej zaczęto dostosowywać do koloru ornatu. Dalmatyka jest znakiem urzędu diakona, który zawsze cieszył się w Kościele wielkim szacunkiem. Szata oznacza zaszczyt i honor diakona, usługującego Chrystusowi Eucharystycznemu. Modlitwy kościelne przedstawiają dalmatykę, jako szatę radości i symbol nadprzyrodzonej sprawiedliwości. Kapa Kapa pierwotnie była strojem książąt i królów. Nie jest to zatem strój liturgiczny w takim znaczeniu jak pozostałe szaty liturgiczne. Nie ma też powszechnie przyjętej symboliki. Kapłan używa kapy w czasie szczególnie uroczystej liturgii i podczas udzielania sakramentów świętych poza Mszą świętą. Słownik LiturgicznySzaty i stroje liturgiczne Alba - Biała, długa, najczęściej płócienna spodnia szata liturgiczna. Biret - Nakrycie głowy katolickich duchownych w kształcie czterokątnej, sztywnej czapeczki z trzema lub czterema rogami i pomponem. Cingulum (pasek) - (pasek, sznur) cingulum przepasuje się albę. Zwykle białe, choć może być w kolorze dnia. Dalmatyka - wierzchnia, ozdobna szata liturgiczna diakona podobna do ornatu, ale posiadająca rozcięte rękawy. Dystynktorium - wzorowany na krzyżu biskupim ozdobny, metalowy emblemat w kształcie krzyża lub medalionu używany przez kanoników do uroczystego lub chórowego stroju. Habit - ubiór noszony przez zakonników i zakonnice chrześcijańskie. Humerał - płócienna szata liturgiczna w kształcie prostokątnej chusty zaopatrzonej w sznurki, nakładana na ramiona pod albę. Infuła - (mitra) liturgiczne nakrycie głowy biskupa (opata). Składa się z dwu sztywnych tarcz z przedniej i tylniej strony oraz z dwu zwisających z tyłu wstęg. Kapa - wierzchnia, ozdobna szata liturgiczna w kształcie półkolistego płaszcza zapinanego na piersiach klamrą. Używana przy procesjach, sprawowaniu sakramentów i sakramentaliów z wyjątkiem Mszy św. Komża - sięgająca najdalej do kolan, niekiedy ozdobiona, biała, płócienna szata używana podczas wykonywania czynności liturgicznych. Mitra - (infuła) liturgiczne nakrycie głowy biskupa (opata). Składa się z dwu sztywnych tarcz z przedniej i tylniej strony oraz z dwu zwisających z tyłu wstęg. Mucet - pelerynka sięgająca do łokci, z przodu najczęściej zapinana na guziczki, będąca oznaką władzy, noszona przez papieża, kardynałów, biskupów a także duchownych, którzy otrzymali taki przywilej (kanonicy niektórych kapituł). Ornat - wierzchnia, ozdobna szata liturgiczna używana przez kapłana, zasadniczo do sprawowania Mszy Św. Paliusz - biała, wełniana taśma ozdobiona sześcioma krzyżykami z czarnego materiału, mającą formę naszyjnika o dwu zakończeniach. Noszą go: papież, patriarchowie, prymasi i metropolici. Pastorał - (baculus), element stroju liturgicznego, długa, ozdobna laska, będąca oznaką władzy pasterskiej. Biskupi i opaci używają pastorału zakończonego spiralą, papież zaś, zwieńczonego krzyżem. Pektorał - ozdobny krzyż noszony na piersiach przez biskupów. Piuska - okrągła, niewielka czapeczka, dla papieża w kolorze białym, kardynałów purpurowym, biskupów fioletowym i opatów w kolorze habitu. Pontyfikalia - oznaki godności biskupiej, noszone podczas uroczystych liturgii: mitra, pastorał, piuska, pektorał oraz pierścień. Rokieta - rodzaj komży o wąskich rękawach, podbitej najczęściej fioletową tkaniną, noszonej przez prałatów i kanoników jako strój chórowy lub na uroczystościach. Stuła - element stroju liturgicznego w kształcie szarfy używany przez duchownych jako znak władzy kapłańskiej. Sutanna - strój duchownych; długa, sięgająca do kostek suknia z niskim, stojącym kołnierzykiem, zapinana z przodu na rząd małych guzików. Kapłani noszą sutanny czarne, biskupi fioletowe, kardynałowi purpurowe. Nadto niektórzy kapłani (kanonicy, prałaci) mają przywilej noszenia sutanny fioletowej, bądź z fioletowymi dodatkami (pas, mucet). Szkaplerz - szeroki pas materiału z przodu i z tyłu, zakładany na habit, oznaka czci dla Matki Bożej. Może też występować w postaci skórzanego medalika szkaplerznego noszonego również przez świeckich pod ubraniem. Welon - chusta do zasłaniania; wyraz czci, przede wszystkim jako welon naramienny używany przez błogosławiącego i sprzęt liturgiczny Ampułki - szklane, rzadziej metalowe, małe naczynka na wodęi wino potrzebne do sprawowania Mszy św. Baldachim - ozdobna tkanina rozpięta na czterech drążkach lub daszek nad godnymi czci miejscami (ołtarz), osobami (tron biskupi), a przede wszystkim niesiony podczas procesji nad kapłanem niosącym Najświętszy Sakrament. Bursa - ozdobna, sztywna torebka z tkaniny, w której kapłan nosi Najświętszy Sakrament, np. do chorych. Chrzcielnica - zbiornik na wodę chrzcielną umieszczony w świątyni, w prezbiterium lub oddzielnej kaplicy, służący do udzielania chrztu. Dzwonki - dzwonki służące do informowania wiernych podczas sprawowania liturgii, kiedy mają usiąść lub powstać, np.: na Przeistoczenie. Gong - sprzęt składający się z dźwięczącej przy uderzeniu tarczy lub kilku tarcz oraz pałeczki. Używany jest głównie podczas Przeistoczenia. Kadzielnica - (trybularz) metalowe naczynie umocowane na łańcuszkach, zamykane perforowaną pokrywką, w którym spala się kadzidło. Kielich - naczynie liturgiczne wykonane ze szlachetnych metali, często bogato zdobione, używane podczas Mszy św. do konsekracji wina. Składa się z czary (wewnątrz pozłacanej lub posrebrzanej) stopki i łączącego je trzonu. Kociołek - naczynie z uchwytem na wodę święconą używaną do poświęceń i aspersji. Wraz z kociołkiem używa się kropidła. Koładka - (grzechotka) drewniany przyrząd składający się z młoteczka, podstawki i rączki, używany zamiast dzwonków i gongu od Wielkiego Czwartku do Wigilii Paschalnej. Korporał - kwadratowy kawałek lnianego, białego płótna, składany na dziewięć części, na którym stawia się naczynia z Najświętszymi Postaciami, w celu uchronienia przed upadkiem świętych partykuł. Kredencja - stolik znajdujący się zwykle w prezbiterium, na którym umieszcza się naczynia używane podczas Mszy św. (kielich, ampułki), oraz na którym można dokonywać puryfikacji. Kustodia - niewielkie, najczęściej przeszklone naczynie, w którym przechowywana jest Hostia przeznaczona do wystawienia w monstrancji. Lawaterz - naczynie z wodą służące do dokonywania rytualnych obmyć. Łódka - (navicula) naczynie na kadzidło, nazwane tak z powodu swojego kształtu, zaopatrzone w łyżeczkę do nasypywania kadzidła do trybularza. Melchizedek - rozwierany uchwyt w kształcie księżyca do przytrzymywania Hostii w kustodii i monstrancji. Monstrancja - ozdobne, drogocenne naczynie liturgiczne, w którym wystawia się Najświętszy Sakrament do publicznej adoracji lub na procesję eucharystyczną. Palka - kwadratowy, usztywniany kawałek płótna, służący do nakrycia kielicha mszalnego w celu uchronienia Najświętszej Krwi przed zabrudzeniem. Patena - naczynie na hostię w kształcie niewielkiego talerzyka lub głębszego naczynia. Wykonane jest ze szlachetnego metalu, często ozdobione. Pulpit - drewniana, metalowa lub plastikowa podstawka do mszału stawiana na ołtarzu. Puryfikaterz - mały, biały, złożony na trzy części prostokątny kawałek płótna lnianego bądź konopnego, służący do puryfikacji, czyli do wycierania naczyń liturgicznych i palców celebransa. Puszka - zdobione naczynie w kształcie kielicha zaopatrzonego w przykrywkę, służące do przechowywania Najświętszego Sakramentu i rozdzielania Go wiernym. Sygnaturka - dzwonek wejściowy, umieszczony zazwyczaj przy wyjściu z zakrystii do prezbiterium używany do informowania zgromadzonych wiernych, że rozpoczyna się procesja do ołtarza, a wraz z nią liturgia. Trybularz - (kadzielnica) metalowe naczynie umocowane na łańcuszkach, zamykane perforowaną przykrywką, w którym spala się kadzidło. Vasculum - małe naczyńko zaopatrzone w przykrywkę, stojące obok tabernakulum, a służące do obmycia z partykuł rąk liturgiczne Agenda - zbiór przepisów i formuł modlitw dotyczących sprawowania sakramentów i sakramentaliów. Benedykcjonał - księga liturgiczna zawierająca teksty błogosławieństw i poświęceń osób, rzeczy i miejsc. Brewiarz - (Liturgia godzin) księga zawierająca teksty modlitw na różne pory dnia, do odmawiania których zobowiązani są duchowni. Ceremoniał - księga zawierająca przepisy i formy uroczystego sprawowania liturgii. Ewangeliarz - ozdobna księga liturgiczna zawierająca tekst Ewangelii używana podczas uroczystych celebracji liturgicznych. Kancjonał - śpiewnik zaopatrzony w zapis nutowy zawierający teksty śpiewów wykonywanych w czasie nabożeństw i czynności liturgicznych. Lekcjonarz - księga zawierająca tzw. lekcje, czyli fragmenty ze Starego i Nowego Testamentu czytane lub śpiewane, przewidziane na wszystkie dni roku liturgicznego. Mszał - księga liturgiczna zawierająca wszystkie teksty zmienne i stałe oraz przepisy potrzebne do odprawiania Mszy św. Pontyfikał - księga liturgiczna zawierająca modlitwy i sposób sprawowania sakramentów, poświęceń i błogosławieństw oraz innych czynności liturgicznych przez biskupa. Psałterz - część księgi Liturgii godzin zawierająca psalmy, podzielona na różne dni i pory dnia, w układzie czterotygodniowym. Rytuał - księga liturgiczna zawierająca teksty i wskazówki, jak kapłan powinien sprawować poszczególne sakramenty i sakramentalia, jakie winien odmawiać modlitwy podczas procesji i błogosławieństw.

Piuska jest noszona, kiedy biskup sprawuje liturgię oraz poza nią. Krzyż (pektorał) noszony przez biskupa na piersiach na ornacie, przypomina mu o konieczności kroczenia za Chrystusem, głoszenia i bycia świadkiem Ukrzyżowanego oraz ma go umacniać i zapowiadać, że droga cierpienia i krzyża prowadzi do chwały.

Krzyże pektoralne dzieli się na dwa rodzaje – zwykły i pontyfikalny. Pierwszy, prosty i bez ozdobnych kamieni, mógł zawierać relikwie świętych, a noszony był na złotym łańcuchu. Przysługiwał wszystkim biskupom, opatom oraz kardynałom, także tym bez sakry. Wyjątkiem od noszenia go zawsze na wierzchu była cappa magna, ale jak już widzieliśmy nie raz, częstą praktyką było nakładanie krzyża na pelerynę cappy. Tego akurat byśmy się nie czepiali :) Pektorał taki miał formę krzyża łacińskiego, ale dwóch arcybiskupów posiadało przywilej noszenia pektorału o podwójnej belce poprzecznej: prymas całej Irlandii oraz patriarcha Lizbony. Manuel kard. Cerejeira, patriarcha Lizbony, z właściwym sobie pektorałem. Drugi rodzaj pektorału przysługiwał wszystkim posiadającym przywilej pontyfikowania. Wykonany był ze złota i powinien zawierać w sobie relikwie świętych. Krzyż taki ozdabiany był cennymi kamieniami: szczególnie zdobne w diamenty i inne klejnoty były pektorały papieży, kardynałów, biskupów i prałatów nullius. Pektorały opatów i protonotariuszy pierwszej klasy mogły posiadać tylko jeden kamień. Krzyż taki zawieszony był na sznurze, którego kolor zmieniał się w zależności od godności noszącego: – złoty dla papieża, kardynałów i patriarchów – z zielonego jedwabiu przeplatanego złotem dla arcybiskupów, biskupów, opatów generalnych i prałatów nullius – z czerwonego jedwabiu przeplatanego złotem dla protonotariuszy de numero – z czerwonego jedwabiu dla protonotariuszy supranumerarii – z fioletowego jedwabiu dla protonotariuszy ad instar Inni uprzywilejowani używaniem pektorału kolor sznura mieli zależny od odpowiednich regulacji (w przypadku kanoników zazwyczaj czarno-złoty, w przypadku opatów w kolorze tradycyjnym dla danego zakonu). Krzyż ten zakładano na albę, przed stułą: wtedy jej nie krzyżowano. Gdy dostojnik, z jakiegoś powodu, nie miał założonego pektorału, stułę krzyżował jak zwykły kapłan (jakież to logiczne!). Krzyż pektoralny kardynała Newmana. Pierścienie używane przez duchowieństwo dzieliło się na trzy kategorie: – pontyfikalne: używane w czasie mszy solennych (mogło być ich kilka) i ozdobione pojedynczym klejnotem – zwykłe: noszone na co dzień, mające kamień pojedynczy bądź w połączeniu z brylantami – proste: złote, bez kamienia, a np. z wygrawerowanym herbem. Papież posiadał przywilej noszenie codziennego pierścienia ozdobionego kameą, aczkolwiek najbardziej znanym pierścieniem papieskim jest Annulus Piscatoris z wyobrażeniem św. Piotra łowiącego ryby, służący do opieczętowywania korespondencji. Umieszczone było na nim imię papieża wraz z tytułem (Pontifex Maximus). Pierścień ten zakładano papieżowi natychmiast po zaakceptowaniu przez niego swojej elekcji, choć zaraz potem oddawał go mistrzowi ceremonii, aby wygrawerowano na nim wybrane przez siebie imię. Pierścień ten przechowywany był przez Mistrza Komnaty Papieskiej, a jego duplikat znajdował się w Sekretariacie Stanu. Pierścień Rybaka uroczyście łamano po śmierci papieża. Pierścień Piusa IX. Kardynałowie w czasie konsystorza otrzymywali od papieża pierścień z szafirem, od którego wewnętrznej strony wygrawerowany był herb Ojca Świętego. Biskupi zwykły pierścień mogli ozdabiać każdym kamieniem poza szafirem, który dodatkowo otaczały brylanty. Brak brylantów charakteryzował codzienne pierścienie opackie oraz protonotariuszy de numero. Dwie kolejne klasy protonotariuszy używały tylko pierścienia pontyfikalnego. Pierścienie mogli nosić też duchowni z tytułem doktora, jednak nie były one w żaden sposób opisane przepisami: ich użycie ograniczone było tylko do czynności pozakościelnych. Pierścień bp. Józefa Gawliny. Przy ucałowaniu pierścienia przyklęka się na jedno kolano, jeżeli hierarcha znajduje się na terenie swojej jurysdykcji: w innych przypadkach jedynie całuje się z ukłonem. Przed papieżem i kardynałem przyklęka się na całym świecie, przed opatem na terenie jego opactwa, a przed delegatem apostolskim na terenie jego delegatury. Zgodnie z decyzją papieża Piusa X za ucałowanie pierścienia kardynała czy biskupa można uzyskać odpust 50 dni dla dusz cierpiących w czyśćcu. W następnych latach Stolica Apostolska rozszerzyła ten odpust – za ucałowanie pierścienia papieża przypisanych zostało 300 dni odpustu, zaś za oskulację pierścienia kardynalskiego 100 dni; odpust za ucałowanie pierścienia biskupiego pozostał bez zmian. Jeżeli zatem jakiś biskup nie chce dać się pocałować w pierścień i stacza tzw. „świętą walkę”, należy powiedzieć, że zbiera się odpusty :) Jakub kardynał McGuigan.

Akselbant. Akselbant (niem. Achsel – „ramię”, Band – „taśma”) czyli sznur galowy to ozdobny pleciony sznur naramienny, będący częścią stroju, głównie wojskowego. Noszone przy mundurze galowym jako odznaka głównie przez generałów, oficerów sztabu generalnego, adiutantów i żandarmerię. Najwcześniej spotykane były we Francji – od XVII w., a z czasem pojawiły się

Pierścień Rybaka to jedno z insygniów papieskich. Do insygniów należy tiara, paliusz, pektorał, pastorał oraz to uroczyste nakrycie głowy papieża podczas celebry. W VIII i IX wieku, miała ona formę wysokiej, białej czapki zwieńczonej krzyżem, ze zwisającymi z tyłu dwiema wstęgami. Przestała być używana od 1963 r., odkąd Paweł VI złożył ją symbolicznie na to również liturgiczne uposażenie w kształcie wąskiego, białego pasa nakładanego na ramiona i piersi.. Wykonują go siostry z rzymskiego klasztoru pod wezwaniem św. Agnieszki z wełny owiec – poświęconych przez Papieża w dniu imienin tej świętej. Na pas ten naszytych jest sześć czarnych krzyżyków, symbolizującymi przynależność stada do Dobrego Pasterza (na najstarszych mozaikach owce, które otaczają Chrystusa, są zawsze w czarne prążki).Wywodzi się z insygniów noszonych przez cesarskich urzędników. Stosowany w Kościele od VI celebracji pasterki Jubileuszu roku 2000 Jan Paweł II nałożył na siebie inny paliusz, większy i ozdobiony czerwonymi krzyżami. Do dawnej formy paliusza nawiązał Benedykt XVI. Nowość paliusza Benedykta XVI polegała na tym, że powrócono do tradycji pierwszego tysiąclecia, do okresu sprzed Wielkiej Schizmy (1054), gdy Kościół był jeden, kształt paliusza papieskiego możemy podziwiać na mozaikach św. Apolinarego in Classe w Rawennie (VI wiek), albo na mozaikach różnych bazylik rzymskich, jak na przykład św. Cecylii, gdzie w absydzie przedstawiony jest papież św. Paschalis I (817 – 824).Pierwotnie tylko Biskup Rzymu posiadał pierwotne prawo noszenia paliusza, a pozostałym biskupom udzielano go jako formy – to ozdobny krzyż noszony na piersi, wykonany ze szlachetnego metalu. W jego wnętrzu znajdują się często relikwie jakiegoś świętego. Symbolizuje cierpienie i – oznacza władzę pasterską. Jest to duża laska, zakrzywiona u góry, nawiązująca do kija pasterskiego (stąd nazwa), który ma symbolizować papieża czuwającego nad owczarnią. Pastorałem podpiera się, idąc w procesji do i od ołtarza, udzielając błogosławieństwa po zakończeniu liturgii (trzyma go wówczas w lewej ręce, podczas gdy prawą czyni znak krzyża), słuchając Ewangelii w czasie mszy oraz wygłaszając kazanie. Jan Paweł II używał nowoczesnego pastorału ze srebra, który nie jest zakrzywiony u góry, lecz ma formę był najpierw przez opatów, biskupów i książąt. Stanowi oznakę władzy. W liturgii pojawił się w IX w. symbolizuje troskę Pasterza o swoją Owczarnię czyli odróżnieniu od zakrzywionych pastorałów biskupich, papieski pastorał zakończony jest krzyżem. Słynny jest pastorał z lekko wygiętym ramieniem krzyża, używany przez Pawła VI, Jana Pawła I i Jana Pawła II. Benedykt XVI wrócił zaś do pastorału zwieńczonego złotym krzyżem, używanego przez papieży w XIX papieskiePapieże otrzymują trzy rodzaje pierścieni, o własnym kształcie i symbolice, pierścień papieski Pierścień Rybaka, oraz pierścień-pieczęć, nazwijmy ją eklezjalną, ze św. Piotrem i Pawłem, stosowaną do sygnowania dokumentów najwyższej rangi, np. widoczna jest pieczęć św. Pawła VI (replika), zatwierdzająca dekrety Soboru Watykańskiego papieski natomiast jest to insygnium każdego papieża,zwyczajowo wprowadzony w VII wieku. Oznacza więź biskupa z kierowanym przez niego Kościołem. Symbolizuje pieczęć prawdziwej wiary i zaślubiny z Kościołem. To rodzaj złotego sygnetu służącego do pieczętowania prywatnych listów oraz pism mniejszej wagi (np. brewe). Przedstawiamy poniżej replikę pierścienia papieskiego Jana Pawła II:Na pierścieniu jest wygrawerowany herb papieża. Jest znakiem urzędu i sprawowanej godności w Kościele. Po śmierci papieża pierścień jest stapiany, potem na nowo odlewany i grawerowany dla nowego insygnium trzeba odróżnić od tzw. Pierścienia Rybaka(AnulusPiscatoris), czyli pieczęci sygnetowej papieży – z wyobrażeniem św. Piotra, zarzucającego sieć z łodzi – wprowadzonej w drugiej połowie XIII wieku. Pierwotnie służyła do sygnowania osobistej korespondencji, obecnie używana jest do oznaczania niektórych dokumentów papieskich większej pierścień Rybaka jest wręczany papieżowi w chwili przyjęcia wyboru i łamany po jego z papieskich pierścieni jest inny, ponieważ po zakończeniu posługi jest on uroczyście przełamywany przez kardynała kamerlinga, co uważane jest za symboliczne zakończenie pontyfikatu. Każdy z papieży posiada swój pierścień. Na oku Pierścienia Rybaka zawsze widnieje wyobrażenie postaci św. Piotra zarzucającego do Benedykta XVI otrzymywali Pierścień Rybaka od dziekana Kolegium Kardynalskiego podczas uroczystej Mszy św. inaugurującej ze zmianami wprowadzonymi przez Benedykta XVI obecnie przekazanie pierścienia odbywa się przed Mszą św. Pierścień ten przechowywany jest przez Mistrza Komnaty Papieskiej, a jego duplikat znajduje się w Sekretariacie rybaka przedstawia scenę Świętego Piotra który zarzuca sieci i łowi ryby. Pierścień rybaka jest symbolem głębokiej wiary oraz przynależności do kościoła katolickiego. A papież nosząc pierścień rybaka jako następca świętego Piotra w pełni się z nauką Świętego Piotra otrzymuje Pierścień Rybaka od kardynała, który jest dziekanem Kolegium kardynalskiego podczas uroczystej mszy świętej inaugurującej pontyfikat, zwykle kilka dni po wyborze. Po śmierci papieża Pierścień Rybaka jest publicznie niszczony przez kardynała wymagany przez konstytucję apostolską, oficjalnie kończy rządy Rybaka należący do Jana Pawła II został zniszczony, a właściwie przełamany, prawdopodobnie 14 kwietnia 2005 roku. Dokładnej daty nie podano. Uczynił to – zgodnie z prawem kościelnym – ówczesny “kamerling Świętego Kościoła Rzymskiego” kard. Eduardo Martinez Somalio. Równocześnie zniszczył on ołowianą pieczęć, z jaką sygnowane są listy apostolskie. Ten symboliczny gest oficjalnie zakończył pontyfikat papieża Jana Pawła II.

Sza­now­ny Panie! Pek­to­rał to ozdob­ny krzyż, reli­kwiarz, noszo­ny na pier­siach przez duchow­nych kato­lic­kich, choć nie tyl­ko: bisku­pów, kar­dy­na­łów oraz opa­tów. Do użyt­ku wszedł w XI wie­ku i pocho­dzi z reli­kwia­rzy­ków noszo­nych przez ducho­wień­stwo na chrze­ści­jań­skim Wscho­dzie, a

.